Phan Ni Tấn
Khi tôi bắt đầu đọc một vài trang Hồi Ức Ban Mê của Nguyễn Ngọc Chính, tôi không nghĩ mình sẽ chạm phải những mẩu chuyện nhân tình thế thái đầy thú vị trong cuộc sống thường nhật của chúng ta. Với tôi, đó là một khám phá hấp dẫn mà Nguyễn Ngọc Chỉnh đã mở ra một cánh cửa tinh tế, hăng hái dẫn ta về xứ Thượng Ban Mê, miền đất của Hoàng Triều Cương Thổ, nơi mà anh đã gắn bó với thị trấn này như quê hương thứ hai của mình.
Hồi Ức Ban Mê gồm tất cả 18 tiêu đề, từ Ban Mê Đi Dễ Khó Về đến truyện ngắn Không Chốn Dung Thân, là một tập hồi ký chứa đựng những hình ảnh sống động về kinh tế, xã hội, con người và địa dư. Ở đó ta bắt gặp những mẩu truyện tiêu biểu qua từng giai đoạn, hình kỷ niệm hay hình lịch sử, người còn đó hay đã ra đi…, đánh dấu sự trưởng thành của một cây bút nói lên cốt tủy của cái gọi là chiều sâu văn hóa từ người.
Qua văn phong Nguyễn Ngọc Chính, mỗi câu chuyện viết về mỗi cảnh đời luôn luôn kèm theo nhìều hình ảnh minh họa chứa đầy những kỷ niệm long lanh của tác giả. Anh dắt người đọc đi từ trạng thái này qua trạng thái khác bằng nghệ thuật văn chương tả chân của riêng anh, cho thấy anh sở trường về thể loại hồi ký, tùy bút và truyện ngắn. Nói đến văn chương, Nguyễn Ngọc Chính không làm văn chương mà chỉ dùng văn chương để gởi gắm tâm tư của mình như một lời tri ơn. Đây là đặc tính trong cách hành văn của Nguyễn Ngọc Chính chủ tâm phản ánh tâm cảnh con người và chốn cũ. Hãy lướt qua những chương sách để thấy cái tâm tình của tác giả bắt đầu từ thị trấn heo hút miền núi Ban Mê Thuột, nơi mà anh theo gia đình từ Đà Lạt đến đây mưu sinh:
Những phồn hoa của phố thị thuở nào, mà mỗi người, một đời đã sinh ra và lớn lên ở nơi này, hoặc đã một thời được sống trong sinh hoạt phố phường, chắc chắn không thể nào quên được BMT với những kỷ niệm riêng tư của đời mình.
Thập niên 40 – 50, những ai không vì cớ sự bắt buộc nào đó thì chẳng dại gì đặt chân lên cái chốn ma thiêng nước độc Buồn Muôn Thuở này. Nhưng một khi đã “tới đây thì ở lại đây”. Đã vậy, có người dần dà gặp phải “định mệnh run rủi” như Nguyễn Ngọc Chính. Anh tâm sự:
Riêng đối với tôi, nếu không vì lý do công vụ của bố phải chuyển gia đình từ Đà Lạt về BMT và nếu tôi có quyền lựa chọn, chắc chắn việc chọn lựa đó sẽ không có tên BMT. Thế nhưng, định mệnh run rủi, tôi đã lạc đến xứ Ban Mê và lập gia đình tại đây. Phải chăng là Đất lành chim đậu? Cũng tại đây, trên giấy khai sinh của đứa con trai đầu lòng vẫn còn mang con dấu của Xã Lạc Giao.
Ban Mê đi dễ khó về
Trai đi có vợ, gái về có con.
Những lời tình tự như vậy là cánh cửa đưa ta vào thế giới của hồi ức, bắt đầu từ thị trấn Ban Mê Thuột băng dèo vượt núi xuống miền đồng bằng, xuyên qua nhiều nơi chốn lao xao cho đến cái nhân tình thế thái – nhất nhất đều được tác giả ghi lại, kể ra, không những suốt chiều dài của một phần đất nước mà còn cà kê cả những mẩu chuyện nhỏ to ngoài nước.
Không riêng gì tác giả Hồi Ức Ban Mê, những ai từng dính dáng tới miền đất Buồn Muôn Thuở nói chung và trường trung học Ban Mê Thuột nói riêng đều có ít nhiều kỷ niệm đáng nhớ. Khi người học trò xếp bút nghiêng đi vào đời thì hình ảnh cổng trường, lớp học, phấn trắng, bảng đen, bàn ghế, sách vở, bạn học, thầy cô…, tất cả đều trở thành hành trang kỷ niệm. Riêng tâm hồn Nguyễn Ngọc Chính nghiêng xuống nỗi nhớ bạn bè cùng lớp, nhất là tình nghĩa thầy trò sau những năm mài đũng quần trên ghế nhà trường trung học Ban Mê Thuột. Mặc dù Nguyễn Ngọc Chính học chỉ có bốn năm rồi chuyển trường về Đà Lạt, nhưng hầu như tất cả học sinh khác đều có cảm nghĩ như anh: Trung học BMT là một ngôi trường nhỏ với một dãy lớp học nên thầy trò luôn có cảm giác gần gũi như trong một gia đình.
Viết về Ban Mê Thuột mà không nhắc đến người Thượng là một thiếu sót lớn. Cho nên đọc bài viết Người Thượng Xứ Ban Mê, ngoài những kỷ niệm sâu sắc về thầy cô, bạn học, trường xưa, đường phố cũ…, Nguyễn Ngọc Chính còn cất công sưu tầm tài liệu dẫn chứng rất công phu và thuyết phục về đời sống, phong tục tập quán và hình ảnh các dân tộc thiểu số sinh sống trên cao nguyên Nam Trung phần, vốn là vùng đất cổ xưa của nhóm sắc tộc Rhadé, M’ Nông, Djarai,M’dhur…
Ngoài ra, Nguyễn Ngọc Chính cũng không quên miêu tả thật ngoạn mục và trích dẫn tài liệu về trận đánh lịch sử vào thị trấn Ban Mê Thuột ngày 10/3/1975 dẫn đến việc kết thúc cuộc chiến ngày 30/4/1975 giữa hai miền Nam Bắc sau 30 năm tương tàn.
Ngoài những câu chuyện trên, ta còn gặp Nguyễn Ngọc Chính ở những trang viết về nữ sĩ Thụy An gây chú ý đến người đọc. Trong vụ án Nhân Văn – Giai Phẩm của “ngũ nhân bang ” xẩy ra trong những năm 1955-1957, bà Thụy An là người phụ nữ duy nhất trong nhóm đã bị chính quyền miền Bắc kết tội làm gián điệp cho mật vụ Pháp. Những ai từng quan tâm đến vụ án trên chắc cũng đều biết, dù nữ sĩ Thụy An có bị hoàn cảnh tù đày làm cho phôi phai, song bà vẫn giữ được phẩm cách, lòng can đảm và tinh thần bất khuất của người phụ nữ Việt Nam.
Cuối bài viết Nhân Văn – Giai Phẩm: Nhà Văn Thụy An, Nguyễn Ngọc Chính kết:
Hình như chúng ta vẫn nợ Một Lời Kết về bà Thụy An. Những người trong cuộc đã minh oan cho bà, vấn đề còn lại là trả lại danh dự cho một người đã khuất.
Nữ sĩ Thuỵ An mất năm 1989 tại Sài Gòn. Đám tang của bà chỉ có vài người họ hàng thân thuộc và chòm xóm. Đó là một cái chết lặng lẽ và buồn thảm như anh cho biết.
Nhưng mà điều tôi muốn nói lại đơn giản và… dễ thở hơn nhiều. Đó là sự trớ trêu của Nguyễn Ngọc Chính như anh cho biết, xưa kia anh là học trò của con bà, thầy Bùi Dương Chi, dạy Anh văn trên Ban Mê Thuột, nay anh lại là thầy dạy Anh văn cho bà và là “bạn vong niên” của bà trong những tháng ngày cuối đời.
Đọc Hồi Ức Ban Mê của Nguyễn Ngọc Chính, mỗi câu chuyện đều có một tiêu đề với nội dung vẽ ra những bức tranh đời sống, xã hội, học đường, tình người v.v… Tuy có nhiều góc cạnh, nhưng cách dùng từ vừa mộc mạc, giản dị mà thâm trầm, vừa mạch lạc, trôi chảy, phóng khoáng nhưng tâm thức sâu sắc, chuyện nào ra chuyện nấy, thật gần gũi, thường ngày, thât sôi nổi vì bàng bạc chất người.
Cái hay ở đây, là Nguyễn Ngọc Chính đã chấm ngòi bút của mình vào quá khứ để chín chắn mang chữ nghĩa, hình ảnh lên trang giấy với biết bao là xôn xao kỷ niệm. Từ cách hành xử cuộc đời, cách nhìn vào xã hội, lan man chuyện lính tráng, binh chủng của Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa, ngay cả Nữ Quân Nhân và nét đẹp của phụ nữ Sài Gòn xưa cũng được tác giả ưu ái nhắc tới một cách hết sức tinh tế. Ngay cả hòn đất, ngôi nhà, trường học, miếng ngói, miếng cá khô nướng, chút rượu đưa cay, nén nhang muộn màng…, những cảnh nhân sinh thường tình đang xẩy ra eo xèo hằng ngày ngay trước mắt mà ta vì lo toan cuộc sống nhiều khi lơ là, hờ hững bỏ qua
Còn nữa, còn nhiều điều thú vị được tác giả cần mẫn nhặt ra từ thực tại xã hội, kinh tế, chính tri, văn hóa, học đường góp phần vào sức sống vạm vỡ giữa đời kia.
Càng đi sâu vào nội dung Hồi Ức Ban Mê của Nguyễn Ngọc Chính tôi càng nhận thấy, với sự kết hợp chặt chẽ khoa học kỹ thuật, tài liệu dẫn chứng và đức tính cần cù của một bản năng tìm về nguồn cội, vừa khát khao khám phá, tác giả không ngớt dò dẫm tìm hiểu về những điều kỳ lạ, bí ẩn của con người và đất đai địa lý, cũng như thế giới bên ngoài. Nói rõ ra, “tham vọng văn chương” của Nguyễn Ngọc Chính đã nói lên tinh thần dấn thân của một người tìm tòi, tra cứu nhưng lúc nào cũng hướng về người xưa, trường xưa, đất xưa, thành phố cũ, là Ban Mê Thuột. Có thể nói suốt đời Nguyễn Ngọc Chính đi lang thang đâu đó, dọc đường xa về quê đất Bắc hoặc đắm mình trong văn vẻ, lúc rảnh rỗi lại hăm hở lội về quanh quẩn nơi Ban Mê Thuột, quê hương thứ hai của anh.
Nhìn chung, văn Nguyễn Ngọc Chính viết theo lối tả chân, không quen kiểu lừng khừng triết lý. Những gì gọi là triết lý thâm sâu qua ngõ ngách cuộc đời đều được ngòi bút của Nguyễn Ngọc Chính giản lược, bình dị, tạo nên một bút pháp tự nhiên, hào hứng và thân tình.
Con người có thói quen hay ra sức tưởng tượng và chủ quan. Chúng ta đều biết thực tại của mơ tưởng khác với thực tại của ý thức hệ. Ở đây, Nguyễn Ngọc Chính không hì hục khiêng cái hư tưởng của mình lên trang giấy. Anh đã từng đi qua nhiều quốc gia, nhiều vùng đất đai địa lý để ghi chép theo lối suy nghĩ, lối cảm nhận, lối qui nạp những điều hay, lẽ phải từ cái đẹp, cái lành để làm thành một tác phẩm văn chương nghệ thuật: Hồi Ức Ban Mê.
Nguyễn Ngọc Chính sinh ngày 19/6/1946 tại Vĩnh Yên, Bắc Việt. Theo gia đình di cư vào Nam trước năm 1954. Cựu học sinh trường Trung học Ban Mê Thuột niên khóa 58-65. Nguyễn Ngọc Chính là một nhà văn, người nghệ sĩ có thực tài.
Phan Ni Tấn
Nguồn: Tác giả gửi
Sáng Tạo 