Sáng Tạo

Nguyễn Mạnh Trinh

Nhà văn Philip Roth

Giải Nobel văn chương năm nay, 2016, thuộc về một nhạc sĩ Hoa Kỳ, Bob Dylan. Nếu nhạc sĩ tên tuổi này của Hoa Kỳ được vinh danh trên tượng đài âm nhạc Grammy thì chẳng ai thắc mắc cũng như những nhà văn Nhật Bản Haruki Murakami hay nhà văn Hoa Kỳ Philip Roth đoạt giải Nobel văn chương cũng là chuyện hợp lý có thể hiểu được. Nhưng nêú các nhà văn này mà đoạt giải Grammy thì dư luận sẽ nghĩ ra sao? Do đó có người đã đặt vấn đề về những quyết định chọn lựa người đoạt giải. Ban tuyển chọn có làm việc đứng đắn theo đúng tinh thần của người sáng lập ra giải Nobel không? Và tiêu chuẩn để lựa chọn ra sao có công bằng để văn chương thế giới có những tác giả xứng đáng qua sự nghiệp suốt đời của họ?

Có trường hợp mấy năm liền nhiều tác giả được mong chờ là sẽ đoạt giải nhưng kết quả lại trái ngược với sự tiên đoán ấy. Thí dụ như Haruki Murakami, như Philip Roth…

Trường hợp Philip Roth, trước khi công bố giải Nobel văn chương năm 2008, ông Horace Engdahl, nhà phê bình văn học và cũng là một thành viên của hội đồng tuyển chọn của Hàn Lâm Viện Thụy Ðiển đã trả lời trong một cuộc phỏng vấn rằng Âu Châu vẫn là tâm điểm tượng trưng cho nền văn học thế giới và văn học hiện đại của Hoa Kỳ không đạt được vị trí như thế bởi vì các nhà văn Hoa Kỳ bị ảnh hưởng qúa nhiều vào các khuynh hướng phổ quát, bình dân hóa. Ông cho rằng văn học Hoa Kỳ quá biệt lập, tự kỷ và không chú trọng đến dịch thuật từ các nền văn học trên thế giới cũng như không tham dự vào các cuộc thảo luận về văn chương với cả thế giới. Do đó tạo thành tình trạng ít hiểu biết khiến họ như bị biệt lập lại và không có lối đi xa hơn.

Ðã có nhiều phản bác và cho rằng nhận xét của ông Hàn Thụy Ðiển Horace Engdahl có tính kỳ thị quốc gia. Website Quaterly Complete Review đã có nhiều bài cho rằng những ý kiến ấy đầy chất chủ quan và không phóng chiếu được cái nhìn bao quát và sâu rộng của văn chương. Do đó, những giải thưởng văn chương dù có tạo được truyền thống tốt nhưng nhiều trường hợp đã trao giải cho những nhà văn thực sự không xứng đáng.

Có hai nhà văn Hoa Kỳ nhiều năm mà năm nào cũng được chọn trong “final list” những nhà văn có hy vọng trúng giải. Ðó là Philip Roth và John Updike.

Riêng John Updike từ trần ngày 27 tháng giêng năm 2009 nên về sau không có tên trong những người có hy vọng đoạt giải vì giải Nobel không vinh danh những tác giả đã quá cố. Có dư luận cho rằng ông Horace Engdahl chủ trương nhận xét văn học đầy chất tự kỷ và biệt lập bắt nguồn từ nhận xét về hai nhà văn Hoa Kỳ nổi tiếng này. Philip Roth thường viết nhiều về đời sống chung quanh mình, ở môi trường đời sống văn học và đại học, cũng như những kinh nghiệm về tình dục của người Mỹ gốc Do Thái. Còn John Updike thì lấy đề tài từ những người Hoa Kỳ da trắng trung lưu theo đạo Tin Lành.

Nhà văn John Updike

John Updike là một nhà văn Hoa Kỳ nổi tiếng với bộ tiểu thuyết về nhân vật Rabbit: Rabbit, Run; Rabbit, Redux; Rabbit is Rich; Rabbit at Rest; Rabbit Remembered. Hai cuốn tiểu thuyết Rabbit is Rich và Rabbit at Rest đoạt giải thưởng Pulitzer. Chủ đề của bộ tiểu thuyết này là đời sống ở một thành phố nhỏ ở Hoa kỳ và nhân vật thuộc giới trung lưu theo đạo Protestant. John Updike nổi tiếng là một người cầm bút có hoa tay và ý tưởng rất phong phú . Ông đã hoàn tất 22 cuốn tiểu thuyết và đã xuất bản hơn một tá tuyển tập truyện ngắn và cả những tập thơ, những tiểu luận phê bình văn học và truyện thiếu nhi nữa. Cả trăm bài viết đủ loại đã đăng tải trên The New Yorker từ năm 1950. Những tác phẩm của ông xoay quanh những chủ đề như dục tính, số phận con người, nỗi chết và mô tả, phân tích những diễn biến nội tâm của con người. Ông có khuynh hướng đào sâu vào những phần ẩn mật của cuộc sống để mong tìm ra được những phần khuất nẻo nhiều xung đột của cuộc sống trôi đi lặng lẽ nhưng rất nhiều phức tạp.

Philip Roth từ trong tuyển tập gồm một tân truyện và 5 truyện ngắn kể về đời sống của một gia đình Mỹ gốc Do Thái trung lưu trong Goodbye, Colombus đến tiểu thuyết viết mười năm sau như một chuyện kể đầy tính thủ dâm mà người kể chuyện đã đi tìm tự do bằng xử dụng dục tính như một con đường để vượt thoát Portnoy’s Complaint rồi đến hiện nay, tiểu thuyết mới xuất bản năm 2008 Indignation, tất cả như quanh quẩn từ một môi trường để nhìn ngắm một xã hội mà tác giả đang sống ở Bắc Mỹ.

Philip Roth sinh năm 1933 ở Newark, tiểu bang New Jersey, là con mà cha mẹ sinh trưởng ở Mỹ và là cháu của ông bà thuộc lớp người Do Thái di dân từ thế kỷ 19. Ông lớn lên tại một thành phố trung bình Weequahic và học tại trường trung học công lập ở Newark. Sau đó ông học tại Bucknell University và tốt nghiệp cử nhân sau học tại University of Chicago để tốt nghiệp cao học, Sau đó ông dạy Anh văn và sáng tác tại đại học Iowa và Princeton, rồi dạy nhiều năm môn tỉ giảo văn chương tại University of Pennsylvania.

Philip Roth viết văn đã mang đời sống thực của mình vào văn chương nên nhiều khi đã làm độc gỉa lẫn lộn giữa tự truyện và tiểu thuyết. Tiểu thuyết của ông nhiều khi có chất tự truyện, có lúc là hồi ký, có lúc là chuyện thực, có lúc là lời thú nhận như trong bộ bốn cuốn The Fact, Deception, Patrimony và Operation Shylock thì chỉ có Deception được tác giả gọi là novel mà thôi, còn The fact là “memoir”, Patrimony là “true story”, và Operation Shylock là “confession.”

Ông viết về những thảm kịch của con người, có lúc có chất kịch tính hài hước có lúc muốn đào sâu vào những trạng thái tâm lý nhất là khi ông viết về dục tính.

Trong bài phỏng vấn của Hermione Lee đang trên Paris Review “The Art of Fiction No. 84” (Nghệ thuật tiểu thuyết) Philip Roth đã nói về công việc viết văn của mình.

Trả lời câu hỏi ông đã bắt đầu viết một cuốn tiểu thuyết mới ra sao, Philip Roth cho rằng ông bắt đầu với sự không vừa ý. Tôi hoàn toàn phân vân về nhân vật và những nét căn bản cũng như về nhân vật với những nét chủ yếu mà tôi sẽ phải bắt đầu tạo dựng. Thật là không tốt đẹp nếu không rõ chủ đề và lại phải vật lộn để luận giải về điều ấy. Như vậy là xếp lại và chấm dứt tất cả. Rồi tôi khởi sự đánh máy lại và rất lo lắng với rất nhiều bắt chước vô ý thức từ những sách trước đây tôi viết mà tôi muốn tách rời ra theo chủ ý của mình. Tôi cần những điều gì để xoáy vào trung tâm của cuốn sách mới như là nam châm để phác họa những ý tưởng mới mẻ và đó là những điều tôi tìm kiếm trong tháng đầu tiên để viết. Tôi thường thường viết cả trăm trang giấy hoặc nhiều hơn thế nữa để bắt đầu cho những dòng chữ viết sinh động khởi đầu. Ðược rồi, tôi tự nhủ một mình, đây là những bước đầu tiên, những câu văn mở đầu một cuốn sách. Tôi sẽ phải tốn tới 6 tháng đầu làm việc và gạch đỏ những mệnh đề, những phân đoạn, đôi khi không dài hơn một câu văn mà chứa đựng những đời sống trong đó và rồi tôi đánh máy tất cả những sơ thảo ấy vào một trang giấy. Thường thường thì tôi chỉ chọn lọc được ít hơn một trang nhưng nếu tôi may mắn thì khởi đầu được một trang sách. Tôi nhìn theo những dòng chữ sinh động ấy để tạo dựng một âm vực riêng cho tác phẩm. Sau những quan tâm lo lắng để khởi đầu tôi bắt đầu tháng kế tiếp vòng quay của diễn tiến câu chuyện và sau những diễn tiến có nhiều biến động, lại trở về những nguyên liệu có sẵn với cả những điều không vừa ý.

Người phỏng vấn hỏi bao nhiêu cuốn sách ở trong tâm trí trước khi bắt đầu viết một tiểu thuyết thì câu trả lời là những sự kiện phần đông không sử dụng hết và tôi cũng không để ý lắm về việc giải quyết những trở ngại mà vấn đề cốt lõi chính từ nguyên gốc của nó. Anh hãy ngắm nhìn như khi bắt đầu và điều gì khăng khăng không rời trong anh, Anh đã nhìn thẳng vào những trở ngại. Thỉnh thoảng trong khi bắt đầu phân vân nổi lên không phải vì viết văn khó khăn mà vì những trở ngại không đủ sức kích thích suy nghĩ. Tỏ ra thông thạo có thể là dấu chỉ của sự vô hiệu và có thể là dấu hiệu của sự ngừng lại và khi sự tối tăm từ câu chữ này đến câu chữ khác khiến tôi xác tín rằng phải đi sâu hơn vào sự sáng tạo. Tất cả các trường hợp tôi hiểu rõ rằng tôi khởi đầu với sự chấm dứt trong khi viết. Trang sách thứ nhất của tôi có thể hoàn thành cả năm sau tới trang số hai trăm khi sự kiện ấy cứ xoay vòng trong tôi. Và tôi cũng chẳng bao giờ nhìn ngó lại những trang sách bỏ đi ấy. Dù tôi viết miệt mài cả ngày từ sáng sớm, buổi trưa đến buổi chiều nhưng dù có ngồi vào bàn viết như thế mỗi cuốn sách tôi phải mất từ hai đến ba năm làm việc.

Khi có câu hỏi ông có nghĩ những người viết khác cũng phải bỏ ra thời gian dài để hoàn tất một tác phẩm thì Philip Roth trả lời ông không để ý đến thói quen và phong cách của những người khác và chẳng bao giờ đi hỏi câu hỏi ngớ ngẩn như thế. Joyce Carol Oates sẽ nói nếu có một bạn văn cật vấn một bạn văn khác thời gian bắt đầu và thời gian chấm dứt của một cuốn sách và thời gian ăn một bữa an trưa thì tôi đã cố gắng tìm kiếm để nói “Có phải đó là một người điên giống như tôi” và tôi thấy không cần thiết lắm có câu trả lời cho câu hỏi này.

Bài phỏng vấn đã cho thấy một phần cá tính của Philip Roth. Khi viết ông luôn luôn là người đối kháng với chính độc giả của mình. Và ông hay tự hỏi “Ðộc giả sẽ ghét mình ở những vấn đế nào” và ông thật can đảm cần có khi cầm bút.

Philip Roth là nhà văn nổi tiếng của nền văn học hiện đại Hoa Kỳ với nhiều giải thưởng đã đoạt được (ngoại trừ giải Nobel văn chương mà ông chỉ vào tới vòng chung kết cuối cùng nhưng không đoạt giải.) Ông hai lần được giải National Book Award, hai lần nhận giải National Book Critics Circle Award và ba lần nhận giải PEN/ Faulkner Award. Năm 1989 ông nhận giải Pulitzer cho tiểu thuyết American Pastoral với nhân vật tiểu thuyết nổii tiếng của ông Nathan Zuckeman.

Năm 2001 The Humain Stain một tiểu thuyết khác cũng với nhân vật Nathan Zuckeman, đoạt giải WH Smith Literary Award của Anh, Năm 2005 Philip Roth trở thành nhà văn Hoa Kỳ thứ ba được Thư Viện Quốc Gia Hoa Kỳ xuất bản toàn tập ngay từ khi còn sống.

Trong các tác phẩm đã xuất bản những cuốn nổi danh là American Pastoral, The Humain Stain, Portnoy’s Complaint và Goodbye, Columbus.

Năm 1959 ông xuất bản tác phẩm đầu tay Goodbye, Columbus và ngay lập tức đượcnhận giải thưởng sách quốc gia nhờ tác phẩm này. Tiểu thuyết đầu tay Letting Go ra mắt độc giả vào năm 1962. Năm 1969, xuất bản Portnoy’s Complaint cũng được nhiều người nhắc tới. Một trong những cuốn sách trở thành best-seller là The Plot Against America xuất bản vào năm 2004 kể về chuyện giả tưởng chính trị khi nước Mỹ bị rơi vào tay một chế độ thân phát-xít mà viên phi công Charles Lindbergh đã dựng lên sau khi giành được chiến thắng trong cuộc tranh cử Tổng thống năm 1940 trước thời Roosevelt.

Khi xuất bản xong cuốn tiểu thuyết Nemesis, ông tuyên bố đây là cuốn sách cuối cùng của ông: “Tôi nói là tôi sẽ thực hiện. Tôi không muốn viết nữa. Hầu như tôi đã giành hết cả đời mình cho làm văn để sáng tác. Tôi đã học, đã đi dạy học, tôi đã viết và đã đọc và hầu như chẳng làm một công việc nào khác. Như vậy là quá đầy đủ rồi. Thật sự, tôi không còn muốn viết nữa”

Biết ông có chủ đề xoay quanh đời sống của Hoa Kỳ nên có câu hỏi cật vấn ông về tình trạng xã hội Hoa Kỳ hiện nay: “Tôi không biết gì về xã hội Mỹ hiện nay, tôi chỉ thấy được qua màn ảnh truyền hình nhưng tôi cũng không sống trong xã hội ấy nữa.”

Tờ báo Anh The Guardian đã trích dẫn lời tuyên bố của Philip Roth cho rằng trong vòng 25 năm kế tiếp nữa, tiểu thuyết sẽ chỉ còn là đối tượng ưa chuộng của một thiểu số độc giả tinh hoa còn hầu như đại đa số người đọc sẽ không quan tâm tới tiểu thuyết nữa mà thay vào đó sẽ giải trí ở rạp chiếu bóng, trên màn ảnh của máy truyền hình hay trên mặt hình của máy điện toán. Theo ông, vấn đề là chính ở đối tượng sách vốn cần sự tập trung chú ý khi đọc và cũng phải đòi hỏi tấm lòng yêu quý sách vở thực sự. Những độc giả có đầy đủ những phẩm cách như vậy càng ngày càng hiếm hoi theo thời gian. Sự xuất hiện của những dụng cụ mới giúp đọc sách thuận tiện và sinh động hơn như Kindle cũng không cải thiện được tình hình vì thực sự về nguyên tắc cũng như thực tế sách không thể cạnh tranh được với màn ảnh truyền hình. Ðó là lời ông tâm sự với độc giả khi phát hành tiểu thuyết thứ 30 của ông The Humbling.

Nhưng theo nhà văn Anh Anthony Powell thì lại cho rằng mặc dù cái nhìn về tiểu thuyết của Philip Roth đầy nét bi quan của một nền văn học đang bị chết dần mòn thì chính Roth lại là người chiến thắng trên cả hai mặt trận phê bình và độc giả. Và nhà phê bình văn học Allan Massie của The Sunday Times và The Daily Telegraph cũng cho rằng tất cả chỉ là một sự tự thương hại, một thuộc tính đi kèm hầu như không bao giờ thay đổi của những cuốn sách bán chạy nhất.

Một bài viết trên Wall Street Journal đã viết về Philip Roth:

“Philip Roth là một nhà văn viết liên tục không ngừng nghỉ trong sự tăm tối bi quan nhưng luôn tìm kiếm những chất liệu sống của thực tại để viết ra những thiên hài kịch có nét điên cuồng và khuấy động mọi thứ. Ông thích tự lớn giọng tranh luận với mình và với những người chung quanh. Trải qua 50 năm sáng tác với gần 30 tiểu thuyết ông đã viết về những lời hứa hẹn, cũng như sự hiện thực hóa và sự mục nát cûa nếp suy tư Mỹ với những cuộc đụng độ giữa khát vọng cá nhân và nhu cầu hạn chế của xã hội.

Trong mỗi cuốn tiểu thuyết của ông, bao giờ ông cũng giữ một vai trò của một vị trí nhất định dành cho chủ quan tác giả. Tiểu thuyết của ông đôi khi vượt qua khỏi nước Mỹ, thí dụ như hai cuốn The Prague Orgy và Operation Shylock lấy bối cảnh chủ yếu ở Israel nhưng ông chưa bao giờ rời khỏi quốc gia mìnhmột cách thực sự. Thế nhưng không bao giờ để bản thân tụt hậu lại. Trong tiểu thuyết The Counterlife, nhân vật người em của Roth tự hỏi: “Hãy nói với em điều gì đó. Rằng tất cả đều có thể, ít nhất là bên ngoài những cuốn sách kia, em sẽ có được một mốc tiêu lớn hơn cái bàn ăn ở dưới bếp một chút?” Ðiều đó là hoàn toàn có thể trong khi tác giả Philip Roth vẫn luôn hồi tưởng lại thời thơ ấu ở New Jersey với những cuộc bàn cãi tranh luận về đạo đức bên chiếc bàn gia đình….

Hành trình của ông là một con đường dài. Từ sân quần vợt quyến rũ vùng ngoại ô trong Googbye, Columbus đến sự giận dữ và như tuyệt vọng của những tác phẩm cuối cùng như Everyman và Exit Ghost mà trong đó ông quyết liệt chống lại sự lụi tàn của ánh sáng. Cuốn sách được coi là đột phá trong sự nghiệp cầm bút của ông Portnoy’s Complaint là một cuốn sách táo bạo và đẫm chất hài hước. Với lời tựa đầy nét châm biếm mỉa mai nhưng nhiều chất học thuật, nhan đề cuốn sách được mô tả là “một sự rối loạn mà trong đó sự thôi thúc của luân lý và lòng vị tha thường xuyên phải đối chọi lại với những xúc cảm nhục dục mãnh liệt của những tính có bản chất xấu.” Cuốn tiểu thuyết này vừa là một chuyến đi đầy tội lỗi của anh chàng người Do Thái vừa là một bài thánh ca về tự giải tỏa cảm xúc sinh lý của thanh niên. Cuốn sách khiến những bà mẹ Do Thái sửng sốt khi biết được những gì mà cậu con trai thiếu niên của họ có thể làm được trong phòng tắm, phòng ngủ hay thực ra là bất cứ căn phòng nào trong ngôi nhà. Câu văn mở đầu đẩy trái bóng đi bằng chất giọng hóm hỉnh: “Bà in sâu vào tiềm thức của tôi đến nỗi mà trong năm đầu trung học tôi dường như đã tin rằng mỗi giáo viên của tôi đều là mẹ tôi dưới lớp cải trang. Mẹ là hòn đá mà một cậu con trai trưởng thành phải chui ra từ dưới nó hoặc tự thấy mình bị đè nặng cả đời.”

Có một kết luận về chân dung nhà văn Philip Roth:

“Philip Roth đã tuyên bố sẽ ngừng sáng tác và khiến biết bao độc giả phải kinh ngạc. Ông có thể được hoặc không thể được coi là “tiểu thuyết gia người Mỹ đang còn sống vĩ đại nhất.” Những danh hiệu thực sự ngớ ngẩn. bạn không thể tạo dựng được một cuộc thi đấu giữa các nhà văn với nhau dù bất cứ một phương cách nào. Sách của ông thường có nhiều ý tưởng khó chịu và được xếp ở vị trí tẻ nhạt. Tầm ảnh hưởng của ông không sâu rộng và sự đồng cảm còn hạn chế. Nhiều người sẽ nghĩ rằng tính ích kỷ và tự lên tiếng của ông là không thể chấp nhận được Những mô tả của ông về phụ nữ chắc chắn bị nhiều phản đối. Và sự lột tả của ông về tình dục giống như khiêu dâm chứ không phải là khêu gợi, Và đây cũng chẳng phải lả bản liệt kê những bất toàn để công kích ông.

Nhưng có ai trong thời đại hiện nay của chúng ta đòi hỏi tìm kiếm nhiều hơn về những yêu cầu cần thiết để trở thành một con người đúng nghĩa và cách cưỡng bách suy nghĩ, cảm nhận rồi hành động? Ai đã mang đến những hài kịch tìm kiếm được đầy đủ nét sáng tạo và chân thực hơn? Dòng chảy hùng biện của Philip Roth đã đưa chúng ta đi cùng khắp nước Mỹ trong nửa thế kỷ vừa qua và còn hơn nữa về những gì đã tồn tại. Sức sống của ông dường như không thể nào dập tắt được trên những trang viết và thật khó lòng để tin tưởng rằng ông đã thực sự hết thời trong cuộc đời sáng tác của mình…

Nguyễn Mạnh Trinh
Nguồn: Tác giả gửi